Alışkanlıklar yazı dizisinin ilk bölümüne hoşgeldiniz.
Alışkanlık nedir? Neden alışkanlıklarımız var? Alışkanlıklara ihtiyacımız var mı? Bir alışkanlık birine göre iyi, başka birine göre kötü bir alışkanlık olabilir mi? Nasıl daha iyi alışkanlıklar edinebiliriz? Kötü alışkanlıklarımızdan nasıl kurtulabiliriz?
Tüm bunlar alışkanlıkla ilgili merak edilen sorular. Öyleyse ilk soruyla başlayalım.
Alışkanlık nedir?
En kısa tanımıyla alışkanlık, tekrar eden bir davranış, eylem veya düşünce biçimidir. İnsanlar, hayatlarında belirli bir süre boyunca sürekli olarak tekrarladıkları davranışlar edinirler ve bu davranışlar zamanla otomatik hale gelir.
Alışkanlıklar neden bilinçsizce yapılan otomatik hareketlerdir?
Bir karar verme sürecinde olduğunuzu düşünün. Çok basit veya karmaşık bir şey olabilir. Ne yaparsınız? Nasıl bir yol izleyeceğinizi düşünürsünüz? Ne yaparsanız sonuç ne olur, bundan ne elde edersiniz düşünürsünüz. Beyniniz bu karar verme sürecinde bir mesai yapar. Bu mesai yapılması planlanan eyleme göre artıp azalabilir.
Hiç ayakkabınızı bağlarken önce sağ mı yoksa sol tekini mi bağlayayım diye düşündünüz mü? Önce sağı bağlarsam ne olur, solu bağlarsam ne olur? Fark eder mi? Belkide hiç birimiz hatırlamıyoruz ama daha küçücük bir çocukken, ilk defa bağlarken, bunu düşündük ve bir teki ile başladık ve bizim için kötü sonuçlanmadı. Sonra tekrar aynı teki ile devam ettik. Eminim şu an sürekli aynı ayakla başlıyorsunuzdur. İşte bunun alışkanlık haline gelmesinin arkasındaki sebep beynin böyle küçük bir karar verme süreci için zihinsel efor sarfetmekten kaçınmak adına bunu otomatik hale, yani bir alışkanlık haline getirmesidir. Çünkü bu sayede daha önemli şeylere odaklanabilir.
Alışkanlıklar, beynin daha önemli şeylere odaklanabilmesi için oluşturduğu otomatik eylemlerdir.
Artık neden bazı şeylerin alışkanlık haline geldiğini biliyoruz. Peki bu alışkanlıklar nasıl oluşuyor?
Bir alışkanlığın anatomisi
Bir alışkanlık 4 aşamada oluşur?
1- İşaret: DAvranışı başlatmak için beyninizi tetikleyen şey. Ör: Telefona gelen bidirim sesi.
2- İstek: Alışkanlığın ardındaki motivasyon gücüdür. Ör: Gelen mesajı merak etme ve bakmak isteme
3- Tepki : Gerçekleştirdiğimiz eylem yani aslında alışkanlığın ta kendisidir. Ör: Telefonu elimize alıp gelen mesajı okuma.
4- Ödül: Tepkinin getirdiği ödül verdiği haz. İsteğimizi tatmin etmek. Ör: Telefona gelen mesaj ile ilgili merakımızı gidermek,
Ödüllerin ilk amacı isteğimzi tatmin etmek, ikinci amacı ise hangi eylemin gelecekte hatırlanmaya değer olduğunu öğrenmek.
Mevcut haz durumunda beyin kendine şunu soruyor. Ben ne yaptım da (3-Tepki) hazza ulaştım. (Telefonu alıp mesajı okudum)
Peki bunu başlatan işaret neydi. (1-İşaret: Mesaj sesi)
İşte size bir alışkanlığın doğma hikayesi
Demek ki işaret geldiği anda bu tepkiyi verirsem hazza ulaşıyorum. Artık her mesaj sesinde elimiz telefona gidip mesajı okumaya başlıyoruz.
Artık alışkanlıkların nasıl doğduğunu öğrendiğimize göre bunu kendi lehimize nasıl kullanabiliriz ona bakalım. Yani iyi alışkanlıklarımızı artırıp kötü alışkanlıklarımızı sonlandıralım.
Alışkanlık anatomisindeki 4 aşamayı, alışkanlığın iyi yada kötü olması durumuna göre güçlendirmeli yada zayıflatmalıyız. Edinmek istediğimiz iyi bir alışkanlık için (örneğin sağlıklı beslenmek);
1-İşaret: Görünür kılın, bu işaretin sürekli bir şekilde size ulaşmasını sağlayın. (Ör: Su içmek için hatırlatıcı kurun, sağlıklı atıştırmaları gözünüzün önüne koyun)
2- İstek: İsteği cazip kılın. Nasıl daha çekici hale getirebilirim diye düşünün. (Ör: önünüze sağlıklı yiyeceklerin faydalarını yazan kartlar koyun.)
3- Tepki: Eylemi nasıl daha kolay bir hale getirebilirim diye düşünün. (Sağlıklı atıştırmalıkları, mesela havuç salatalık, yıkayın dilimleyin su içinde kavanozda yemeye hazır hale getirin. Canınız çektiği anda minimum eforla bunlara ulaşır hale getirin)
4- Ödül: Nasıl tatmin edici kılabilirim diye düşünün. (İyi yaptım, sağlıksız bir şey yerine bunu yedim şeklinde kendinizi tebrik edin.)
Aynı şeyi kurtulmak istediğimiz kötü bir alışkanlık için de kullanabilir, tabi tam tersi olacak şekilde. Yani;
1-İşaret: Göz önünden kaldırın. (Ör: Cipsleri yukarıdaki dolaba koyun. Hatta iyisi mi eve hiç almayın, görmeyin.)
2-İstek:İtici kılın. (Sigara paketi üzerindeki resimler gibi.)
3- Tepki: Eylemi zorlaştırın. (O cipsi yemek istiyorsan, üzerini giyin, dışarı çık, bakkala git, al ve eve gel.)
4- Ödül: Tatmin edici olmaktan çıkarın.
